Tomus44, 2008, Fasc. 171, pp. 130-139.
Longinquis in nationibus et a memoria nostra remotis temporibus, cotidianout toleret vitam et, si fata benevola sinant, in dies sibi probeque honestioremeam efficiat, quidam pecoris magister baculo innixus, pascuo in agro solitariuset vigilantibus oculis oves depascit. Statim vehementerque commotus, desententia desistit: animoque demisso, alterum trahens aegrius pedem et insimulincommodo dolens nec non et sorti iratus et fato, gregem agit pastum in planum.
Suo lanigeras commodo minime valet, inter viam apisci. Diutinoque fractusmembra dolore, acerbitates numquam oblitas, tristi cum corde volutat. Quae estcausa cur foedera mundi, quodam incredibili studio audeant rectores ac saepiusturbare? Sibique omnibus contremiscens miserabiliter artubus, incomitatacorpora fingit et pagorum eversiones et nefanda latrocinia.
Nunc etiam animo desolato pastoris unicus subit ipsissimus filius, milesmanipularis: ne moriatur, sempre periculum instat. Non longe a mari bellatur,et fortasse oblitus cruore, munus militiae iam multos sustinet annos. Diesmiserabile noctesque dolenter insomnes propter podagram, extrahit upilio iampridem et caelestium tantum nititur cottidie subsidio.
Erique claudicantis flebilem statum, diei in singula tempora canispecuarius, etiam in minimis, subtiliter valet versuteque novisse. Opportuneindelassatus, ultro citroque cursitat canis et alacer cerebrosas in officiocontinet oves.
Obstinata maeret voluntate et incertus quo fata ferant occulta, facere nonpotest quin militum multitudinem vulneribus male mulcatam, ideoque ad laborem,in posterum, inhabilem mente amplectatur turbatus. Longa fessus de via curisqueingentibus fractus, at cuncta ferens patienter, herbam longius nitidioremquaesitum, prudens provisor vultuque demisso procedit.
Nunciam, ora pallida attollens, prae dolore exsecratam lamentatur podagramnunc ipsum sibi saevientem. Quisnam tam animo agresti ut non commoveatur? Oviumcustos progrediens, prae se quatit lentissime lanigerum gregem, ut copiosiorapascua deveniat.
Cum subito, laetifica luce, magis persentit magisque meliuscule esse et insaxo considit. Casum fortasse miserando ductoris, omnes ad unum, per campumsedatae rarefaciunt edaces herbam bidentes. Horis antemeridianis, haud procul apastore et exercens vomere solum, adsiduus ad laborem incumbit arator.
Etenim, zephiris vocantibus, multis in locis, ruricolis quaestuosenaviterque zea serenda. Puellula quaedam, labans, in campo boves laborioseregit patientes namque, putribus glebis, quinquenni impeditum et iniquum iter:quare saepius labitur pede misella crebroque humi fatigata procumbit. Ineiusmodi casu boves confestim consistunt. Volucres terram in facili raduntvariisque depicti coloribus maximeque canori: partes se iaciunt in omnes quamcelerrime gregatim praedatum, et collis adversi innumera saxa praeruptasimiliter stringunt. Huiuscemodi incitamento, somnians puellula aves suspectatet oculis intentis fertur cum illis sublimis.
Cum subito aliquid novi lumina ipsius animumque ex toto convertit. Sub enimmeridiem, tabellarium pusa praetereuntem revisit. Improviso, paulum infra hicidem aliquamdiu consistens, data salute, ponderosam pusae epistulam reddit.Multisque verbis ultro citroque habitis, illico ab oculis tabellarius facessit.
Primo statim adventu, epistulae trepida in re fasciculus solvitur: eximaratio totum per diem desinit fieri. Post aliquanto, per interpretem litteraein totum leguntur. In sinu gaudet nuntiis novis agrestis et, per horaequadrantem, verba exprimere nequit.
Tandem, quominus agricola gaudium ipsius, adfines edoceat, inter cenamretineri non potest. Delicii laudes elatis concinit verbis atque eventum terratota dispergit. Expleto denique incepto, quadam subito repente oblivionelaborifer noster turbatur.
Nihil habet excusationis gravis oblivio! Impetu collecto, ad amicum volatrecta upilionem conferens secum epistulam cura diligenti. Salute acceptaredditaque, ab amico mirabundo quidnam sit, recipitur humanitus domum. Subindeinfandis de exitiis nec non et de belli vastitate, inter sese studio etalacritate colloqui incipiunt.
Bella ex bellis seri videntur: omniumque incolentium sub oculis, edendipenuria valdeque infortunatos sollicitans. Abigeatibus innumerisque malefactis,decipitur hominum maxima ubivis pars. Insuperque, turpidine summa, latrociniaet reliqua nefaria facinora extra poenam, moribus corruptis et depravatisvanescunt.
Denique quasdam crudelitates certa transire sententia ducunt ex communiconsensu. Talia memorant sedentes valdeque de re laborantes. Sensim laetificimeri gaudia praecipiens, agricola e vidulo lagonam animatus depromens validoquevino refertam, admovet ex toto maximos animi motus.
Tum autem agri cultor extemplo consurgens, ovanti gaudio upilioni propinatsalutem. Iam hinc, huiusmodi nectaris intoleranda videtur privatio et durimedentis praecepta, in oblivionem eant aeternum. Interdum, voluntate malepertinaci, ancipiti Marte repugnant: brevi, pugna devicti, sese recipiunt etarma sine ulla dubitatione proiciunt.
Artis salutaris vana et iniquissima iussa fatentur: in posterum ergoeiusmodi libido mittenda. A principio veterator comiti ridens, summumdissimulat gaudium et paulisper obticescit. Placida pace quiescens, nunc demume crumena longissimam cultor epistulam trahit, et adventus repentini causacerta omnino explanatur.
Primumque omnium, parvulam neptim semel atque iterum, upilione mirante,nomine appellat et ardentius ex longinquo salutat. Pecoris magister necnon etagricola navus, iam pridem quodam longeque doctissimo viro familiariterutuntur: ex hac vera amicitia, ambo multum proficiunt. Ipsorum igitur amicum invillam quam primum arcessere, ineunt una subitarium consilium.
Probatum ut alipes virum arcessat, alacer mittitur puer et pedibus valens,congruo posito premio. Magna excitatus expectatione, exim levis avolat nuntiuset, amicis stupentibus, terrae solum videtur cursor non tangere.
Mira quadam opportunitate, doctissimo viro advenienti, puer, in itinere,anhelans occurrit. Cursu exanimatus, haeret anceps aliquantum.
Simulatque anhelitus cessat, invitamentum sodalium religiose renuntiat.Multo scilicet ante, per quosdam iam certior architectus est factus, et, cumsit indole bona, ad coetum amicum pectore toto convenire socialiterque maturat.
In vidulo non solum confert lagonas laudatas, sed etiam alias cuppedias adsalivam movendam capaces. Iam tandem muneribus laetis pueroque comitante, homolitteratus, amicorum in domum arcessitus, erigens aures et ante ianuamauscultans, consistit. Inibi diutius quiescit et multo etiam magis, animum,stupens, intendit.
Dicta sonora et continuata, intus vicissim redduntur; erus, multisdistrictus negotiis, domo in vanum evocatur: iterum et fortius, patientiamabrumpens, extrinsecus pulsat ad ianuam amicus.
Poculum plenum beate semel atque iterum inspicit pastor et vinum odoratumlaudibus summis effert ad caelum. Fortuna favente, nunc demum ex interioreparte, adventantium praesentia sentitur. Ostiumque aperitur domus et senulivultus mirantis profertur. "Limen licet intretis", inquit pastorviviscens; statim benigneque beneficus excipitur homo et eidem maximi plaususimpertiuntur. Omnes, tempore brevi, ad unum festiveque ad vinum diserti."Alme architecte", ad utilitatem referens omnia, agricola inquit,"litteras exituque felici manifesto cognoscis: a primo, hoc scriptum, adextremum, comis upilioni recites velim pro me omnino litterarum ignaro.
Filia mea maior natu, ut optime nosti, longinquam in terram quondammigravit. Paucis ante mensibus, trepidans metu pulchra me nepti donavit. Nuncmetuo quid agam. Hoc velim delicium quam primum videre miliensque osculari.
Utinam maturrime huiuscemodi oriatur occasio! Votum animo tale foveo toto:at mihimet perulae, pro dolor! nummorum semper inanes." "Bono animoesto", eruditus inquit amicus, "ego, suo tempore, tibi subveniam.Nunc tristissima tempora prompteque fortiterque mittamus oportet: omnes simulex animo propinemus delicio salutem".
Propinatione rite confecta, "Priusquam vero", animi fervore,dicere perseverat agrestis, "nobis candide auctor consilii, optatamincipias lectionem, gratias plurimas agere velim humanissimae mulieri animoquepraeditae magno, eo quod mea abstinenter pro filia, has affabre litterasexaravit. Sed haec hactenus.
Recitandi, mi bone, primo quoque tempore sumas initium." "Linguisigitur vestrum quisque faveat extemplo et ambas erigat aures", imperatlector exsurgens, "et vitreis avidas abstinete manus". Dicto paretur:silentium fit undique maximum. Pocula maeste seorsum derelicta, ad tempusmorantur, dum is qui legit, litteras exprimens, incipit expedite lectionem:
"Patri suo Barbara s.d.p. Nullae inibi leges: leti discrimina crebro.Corporis simul et animi plura milia dolorum: ad incitas res publica paulatimredigitur. Mortiferae saepenumero insidiae parantur et haurit corda pavorpulsans continuo: etiam quoque rebus familiaribus nobisque cottidie timemus.Mihi et grandiusculae filiae, trepidae horae plerumque decurrunt: diutissimeanimo cogimur, noctis silentio, alterna vice excubare.
Dum haec nefaria edicto facinora, vide quid accidat! Quendam video optionemproxime minacem adstare. Sine ulla vociferando intermissione, hic, proculdubio, etiam caelestibus invisus, animos nostros impetu latrandi territat nimiset coit formidine sanguis.
Cum interim reliqui milites porro alacriter eunt. Paulum infra, foedummostellum commilitones volando, praeeuntes repente subsequitur. Ibi, demum, ametu aliquamdiu opportuneque respiratur, at iussa illius, nihil nobis omninodifferenda. Nunc ingenii vires sunt crebro periclitandae et, temporis momento,limen exhaustae tenemus. Difficili statu ad me delitescimus et in latebris, adnosmet laboriose redimus.
De specula nostra frigidoque diffluentes sudore, funus ac tenebrasigneumque furorem territae inspicimus et strepitus pertimescimus ad omnes.Pagum mobiliter milites stringunt limite longo et sidera ferit tenebricafragor, flammaeque tecta deurunt nec amplius quidquam inspici potest.
Propiusque periculum ingens aediumque ruina et corruunt pontes: gelidaequemortis formido crudelis eademque singulari pollens persuadendi virtute, ambasagit nova quaerere tecta. Itaque serpentia saecla ferarum imitando, locatenemus tutiora. Dum nos praecipites menteque pavore turbatas, fugae mandamus,haud procul a nobis mulieres cursu effuso fugientes puerosque huc illucerrantes itidemque elata vocantes voce parentes, quaedam aetate provecta remotumin locum animose conducit.
Rem aliquamdiu aequo animo ferant atrocem, suaviloquens, labantesvehementer hortatur. In disserendo prudentissima, paulatim in spem libertatisingrediuntur et nuper exterritae, animos colligunt. Interim conventiculum in mediumcursor fertur anhelus sibique formidans. Latibulum versus, armatos festinanterconcedere, prodit; tamquam piperitis ruber, de re singillatim ac distincte,amplius nequit mulieribus dicere. Ecce subito lecticarii milites sudorequemadentes magnoque silentio, quercus sub tegmine sistunt.
Vir quidam adversae factionis militiamque detrectans, aedium posticis epartibus latibulum temere deserens, ad silvam volatilis eodem tendit vestigio.Insperatam fugitivus salutem tremipes petit clanculum hostes. Per indicem,latibulis a militibus prima expellitur vesperi: non facile, hac vice, eripiturfuga et viribus indubitat suis. Plerumque genibus repens et ultima audens,montes indemnis sospitales contingit.
Hinc, adversis statuo restricte de rebus silere. Mei, posthac, ipsiusseriem laborum, doctissima litteris mandat amica, eo quod ipsa, fortunaevicissitudines meas prae oculis habet et, idcirco, integra testis evadit.
Tandem aliquando incipit, pater, recordatio memoriae: "Ut igitur egoIustina magna cum diligentia meo munere fungar, non modo subolis tuaepraeteritam calamitatem litteris mando, sed etiam eventuum insequentem exitumfaustum, pandere ordior.
Ergo adeo, ut domesticum quoddam exsequatur negotium, tua filia nostrosextra fines nihilque sibimet timens in praesentia, compositam ad horam habetur.At omnium praeter opinionem, summum perpetitur improviso dolorem: id vehementersollicitat ipsius adfines indicio.
Luce in tenebras transeunte, difficultatem incurrit in magnam. Mulieribusauxiliaribus amplius morandi non linquitur tempus. Quapropter, ut dolens invaletudinarium ocissime ferculo transferatur, sex capitum familia, iuvenesscilicet viragines et, ex omnium sententia, animo longe promptissimae, facinusaudentes adgrediuntur pulcherrimum et laude dignissimae omni.
Ex longinquo seniores bene saepiusque strenuis precantur mulieribus et, obadmirationem, undique crepant manibus sonos. In tanta capitis dimicatione,longissimum quippe et in difficili iter. Quassata est enim ubique res publicastirpitus insidiaeque struuntur omnisque discrimina generis et verba sonantdigna rubore.
Cum interea ad pontem coniectionibus tormentorum ab imis rescissum,auxiliariae sudore manantes comprimunt gressum. Parvus hic inibi profluitamnis, apteque vadosus et florentibus ripis, infirmariis ridet. Aliquid aliudetiam quoque commodi habet id ipsum, eo quod intervallo interponitur brevi ettransiri facile potest.
Ventusque frigidior baccando consurgens pernicioseque increbrescens,labores adauget et cruciatus misellae. Mulieres singularis industriae, inangustias aliquamdiu ducuntur nimisque de dolente sollicitae evadunt. Ut frigusobnoxium paritura arceatur, laneum exuunt thoracem animoque libenti.
Nocentius algoris incommodum brevissume manet et densus aliorsum nimbus contendit.Per callem aditu difficilem, animosae ad metam intendunt. Tum denique, nimiumob gaudium, corde ex imo suspirium trahentes, nosocomii ad limen tenduntsorores victrices.
Ob negotium bene confectum non sine magna iactura, a medentibus pariterque abaegrorum ministris, merito ad astra levantur. Salutatione ad invicem facta,rebus adversis neglectis, belle festiveque silentes facessunt.
Aliquot de causis, vitae diutine anxia et dolore perculsa, vigintifataliter dies suboles tua ibidem moratur. Attamen plus aequo, in tenebris nonaffligit sese eo quod infantis delicii, tali in discrimine iucunda iuvaturpraesentia.
Valetudinario floridus adiacet campus, et ridens, in immensum procurrit.Idemque, ex toto, muro latericio consaeptus et liquidis adluitur rivis. Undiquecirca maximae quercus, quae inde ab antiquissimis temporibus, mirum vigent inmodum et etiam visu magnifice sese proponunt.
Ergo, ut animum interdiu relaxet, eodem, grege amicarum stipata, festivetua filia quantum potest, contendit. Conventiculis matrum, per occasionemprudenter propinquat idemque infantium examinibus, comis mater occurritnulloque discrimine.
Dum, tempore verno, omnia sidus incendit, inter lusum unica iisdem et comescarissima. Dum, temporis suavitate, talia mirabiliter contingunt, perniciosum,Diis iuvantibus, perfurere desinit bellum. Nunc iam maximo populi consensudiutinoque clamore, novis reipublicae favent institutis.
Volvendis mensibus, civitas in pristinum redigitur statum et, Deibeneficio, omni vacat periculo locus. Probabilis efficitur ratio vivendi etcultus revirescit agrorum, viaeque magis viatoribus magisque frequentes.
Quodam mane, sol igneus diem faustam portendens, in sublime scandit perardua radiosus. Superne, despiciens et singula legens, stipatam mulierum choro,in itinere felicem conspicit matrem: longeque, gradienti lenissimus ridet,nataeque iocosus, in vultum radios emittit.
Profecto alia atque antea, corporis incommodis, Barbara sentit, at melculogaudet intrinsecus mater. Pede domum presso propinquans, ut animam recipiat,parumper et quam saepissime, itinere fessa, moratur. Secundum quietem, altoluci consilescit silentio et florida colorum varietate, magnopere omniaiucunda.
In quodam suggestu nunc mater quiescens, innumeris verbis iocosis, filiaecolludit. Male facta a militaribus, superioribus temporibus, municipibussceleste perpetrata noctesque insomnes et crepitus dentium, progredienscomitatus perscribunt.
Extremo sub fine laborum, mater sibimet cavens postremum subsidit: tandemaliquando impeditum concluditur iter, et velociter exit nuntium in vulgum.
Matris ad limen recta–contendunt laetitia–exsultantes praesidiariae mulieres: inibi meritam ab omnibus adipiscitur laudemet munere largo donatur. Pro donis sibi collatis et onorificis verbis, vixtemperat sibi quin lacrimas fundat. Iterum ac tertium dignas unicuique gratespersolvit.
Nunc vero scribere satis habemus, quia errores filiae tuae et laboresexitumque felicem, prae oculis in posterum tenere licebit. Omnia tibi bona etsuavi sorori, tua ex animo ominatur suboles memor. Tuae optime valent, et, ut acalamitate incolumis usque retinearis, orant atque obsecrant saepius.Vale".
Longa lectione peracta, sibi agricola animum addens, extremum beneficiumatque ultimum poscit. Subitoque consurgens, "Pro tua scientia",inquit agrestis, "ea quae elata voce et pro viribus dictabo, calamo velimexcipias litterisque consignes".
Mandato ad finem splendideque perducto, "si, fortuna florente",instat cultor ardore, "anno vertente, reditus mihi fuerit satis, nulla velunius mora momenti interiecta, meas visurus una cum filia natu minore, animoproficiscar laetanti".
Hic, sese ad pastorem convertens dolentem, "o bone here",compositus inquit architectus, "tibi magna re vera debetur usque reverentia.Agedum, quaeso, et prompto animo esto. Exitiabilem angorem animo presentidimittas et huiusmodi rapias occasionem. Etenim, dum vescimur aura, quandoquesit nobis mero in vino longe validissima medicina laborum. Idem, omnes ad unum,illico sentiunt sodales et concordes voceque canora medicamen panchrestum,nectareum vinum renuntiant.
Ut inter populares quietissime constat, agricola hactenus sollers et vitaseverus: in praesenti, sibi, prae gaudio, digito videtur tangere caelum. Cuminterea comites domi relinquens, et animi secretum tacitus premens, cedit virlitteratus. Soloque celesti purissimo, secum cura diligenti, quaedam molitur.
Quadam in speciem lentitudine, oves agnosque cogitate recensetsubtiliterque ac diutius miratur. Expleto denique negotio, catus contemplatordomum celeripes redit: ibidem simulans in praesens negotium, cenandi peritusmagister paululum subbibit vini et sodalibus silens adridet. Deinde deinceps,nitidi agni existimator intellegens, de pretio enixe contendere incipit et callidead persuadendum aptis utitur verbis.
Namque bimula ovis colore nigranti, pascua e vestigio caelumque relinquit.Quod interest praecipue pastoris est, procul dubio, numeratam pecuniamcontrectare.
Bestiola, fati decreto inexorabili, mortem videt sibi ob oculos fulgurantemet, post aliquanto, quadrupes lanigera summo artificio in frusta secatur et inrebus moliendis magna velocitas.
Insemel, ut perbene totum ac satis assetur, in ignem oleoque imponiturunctum. Sale fecetiisque copiose laborem amici concordes delectant faucesqueinterdum cantharite abunde frigerare haudquaquam dedignantur.
Nunc iam nidor per a‘ra inexorabilis praeco et longe lateque suadendo,semet diffundit. Dum bene culinariis cuncta procedunt, semel atque iterum navummonet upilio architectum, ut repletum ab oculis removeat calicem et integraservet mente cocturam.
Eo enim potissime munere oculis natantibus fungi, coquum minime decet, etsuaveolens caro, dum coquitur diligentius curanda.
Subitoque intempestivum aspicit architectus vinoque lagonam ab upilionefunditus iucundeque viduatam, etiam atque etiam per tacitum digito ostendit.Agricola pro amico interveniens, Deos iurat per omnes: illud doliolum testatur,post hominum memoriam, siccitate insigni siccatum.
Protenus etiam recteque amicum litteris inbutum prolixa esse natura, hauddubie fatendum. Architectus multis cum sit districtus negotiis, ultra progredicontumacia refugit. Ac iam optime intus olet ovilla et ieiunis saliva movetur:e vestigio, coquorum eximium magistrum, una voce architectum amici pronuntiant.
Dum mensae non facile aegrotus accumbit upilio, "Utinam", inquitpectore maerenti, "meus hic esset filius nobiscum accumbens et a muneremilitiae tandem solutus!... Fame lupina fortasse alicubi iacet confectus etmensam in pectore exoptans instructamÉ".
"Necessario ruitur in fata", inquit agricola pressus doloresibique raros turbans capillos. Statim exiguo ictu pulsatur ad ianuam. Quaedammater rubore suffusa et haesitans voce, graviter cum duabus filiolis astat adlimen.
Animum capiens, gradatim miserandum orat mater in modum. "PerDeum", inquit, "viribus vosmet obtestor contentis, ut benefici etliberales, his puellis aliquid esculenti praebeatis. Inopia, innumerisvastationibus, valde laboro!É Utriusque saltem miseremini large, ut durissimamtolerent famem!".
Quo repentino obiectu viso, "Ingrediamini licet, suavissimaepuellulae, at vestra ingrediatur mater vobiscum", interior clamat upilio.Obviam esse vident cuppedias misellae: ea coram copia divina, dubitant aliquamdiuconvivae de re et tenet animos stupor.
"Quanta in civilibus commutationibus", inquit architectus,"invidiae tempestas, et infortunatioribus, cultu et feritate, egestatidetrimentosae occurendum. Rebus ceterum desperatis, homines factiosi in se facinusadmittunt et flagitii ac dedecoris plenissimi, inter sese cruente contendunt.
Iuvenes senesque, feralibus tenebris, cottidie nulloque discrimine, demedio ubique tolluntur. Ob innumera malefacta, poenas puelluli maximesolvunt". Architecti omnia et singula comprobant verba et palma cum palmacollata, plausus tribuunt maximos.
Pro beneficio erga filias, dum mensa movetur, quasi ore pleniorevehementissime laudat et gestit aperte mater laetitiŠ. Ut rite nimirumoportet, pulcherrimi facinoris auctoribus plurimas agere gratias, puellulas,composito, genetrix numine capitis iubet.
Grata memoria, hodiernum quoque diem natalem, upilioni mater ex animofelicem ominatur: plurimosque alios optat enixe ut senex quam felicissimosagat.
Ad benevola huiusmodi verba, iamdiu misellus minime adsuetus, has stupetvehementer ad voces. Parvae itidem nepti bene etiam quoque benigneque cultorprecatur, ut delicium iucunde et salubri corpore vitam in aevum decurrat.
Ecce autem, sub caeli convexis, ventus exitiosus opportunissime cadit etaura blandita succedit. Nitor lunaris per agros laetificus lucet et odoratanutat herbula campi.
Caelum stelliferum ridet simulque amoenitas loci et liquidae noctissilentia, animos viatorum dulcissime movent.